« أَ فَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ . أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ . » « 1 » ، و كشاورزى كه زمينش را آماده مىكند و بذرافشانى مىكند ، دانه را نشكافته و آن را نمىبالاند : « أَ فَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ . » « 2 » و ارادهء ما در آنچه مربوط به وجود آن است ، حالت قوّه را دارد و به‌طور كلّى مانند ملكه اختيار است و تنها از عمل نخستين آفريدگار - كه فعل ما نيست - صادر نمىشود ، و همهء امور تنها اين نيست ، بلكه راه و روش ويژه‌اى دارد كه تمام ذات ارادهء انسان هم‌اكنون بدان وسيله تحقّق مىيابد ، و آن از جهات مختلف در برابر قدرت آفريدگارى تسليم است ، و اگر وسيله‌اى در اختيارش گذاشته شود كه از علم الهى و قدرت علوى او فراهم آيد ، به همان اندازه كه موجود عاقل در جهان هستى وجود دارد ، در ملك و سلطنت خدا ، ممالك پديد آيد . به راستى كه وحدت هستى ، وحدت تدبير و مديريّت را مىطلبد ، و هرگز خداوند به مخلوق خود اجازه نمىدهد كه در موضع مخالف و ضدّ او قرار بگيرد ، بنابراين آنچه در ديدگاه او جريان دارد ، سر تسليم در برابرش فرود مىآورد . و البتّه اگر شرّ اخلاقى باشد ، با ارادهء تشريعى او موافق نيست و اين توان را ندارد كه در برابر ارادهء آفريدگارى او بايستد . بنابراين ؛ دست‌كم بايد عمل ارادى ما مصادف با مانع فوق طبيعى نباشد ، به اين معنى كه بايد نوعى اجازه و موافقت آسمانى را يافته باشد . اين همان مطلبى است كه از آيهء كريمه استفاده مىشود : « وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ . » « 3 » و آيهء : « وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ . » « 4 » . و اين سخن جاى هيچ‌گونه اختلاف نيست كه هر انسانى به وجود عنايتى الهى ايمان مىآورد ، ( و اگر جز اين بود ) بايد از حدّ خود تجاوز كرده باشيم . البتّه خداى سبحان علاوه بر اين كمك سلبى كه مانع ارادهء ما نيست ، قدرت داشتن بر اختيار و آزادى ما را مشتمل بر تجهيزاتى نيرومند و پيوندى كرده است كه تمام تصميمات ما

--> ( 1 ) - واقعه ( 56 ) آيهء 58 - 59 : آيا از نطفه‌اى كه در رحم مىريزيد ، آگاهيد ؟ آيا شما اين را ( در دوران جنينى ) آفرينش ( پىدرپى ) مىدهيد ؟ يا ما آفريدگاريم ؟ ( 2 ) - واقعه ( 56 ) آيهء 63 - 64 : آيا هيچ دربارهء آنچه كشت مىكنيد ، انديشيده‌ايد ؟ ! آيا شما آن را مىرويانيد يا ما مىرويانيم ؟ ! ( 3 ) - انعام ( 6 ) آيهء 112 : اگر خداوند مىخواست ، مىتوانست به اجبار جلو همهء آنها را بگيرد . ( 4 ) - دهر ( 76 ) آيه 30 و تكوير ( 81 ) آيهء 29 : و شما اراده نمىكنيد ، مگر اين‌كه ( پروردگار جهانيان ) خداوند اراده كند و بخواهد .